search

Leitað að uppruna elsta einis Íslands

Mynd sem sýnir elstu þekktu lifandi plöntu Íslands, sem er um 700 ára gamall einir
Elsta þekkta lifandi planta Íslands, um 700 ára gamall einir. Plantan er rúmlega sjö metrar á breidd. Myndinni hefur verið breytt til að vernda nákvæma staðsetningu plöntunnar. – Ljósm. Paweł Wąsowicz

Starfsfólk Náttúrufræðistofnunar vann í sumar að rannsóknum á eini víðs vegar um landið. Verkefnið nefnist Elsti einir Íslands – uppruni, stofnbygging og vernd og er styrkt af rannsóknarsjóði Vegagerðarinnar.

Einir er eina innlenda barrtré Íslands. Á hraunsvæði norðan Mývatns vex óvenju þéttur hópur gamalla einirunna og hafa aldursrannsóknir sýnt að elsta lifandi einisplantan á svæðinu er um 700 ára gömul. Hún er því elsta þekkta lifandi planta landsins.

Markmið verkefnisins er að varpa ljósi á uppruna íslensks einis, kanna hvernig einisstofnar á mismunandi landsvæðum tengjast og hvort hinn forni stofn við Mývatn hafi sérstaka erfðafræðilega eiginleika. Niðurstöðurnar munu jafnframt nýtast við að móta tillögur um vernd svæðisins.

Mynd sem sýnir eini með óvenjulegt vaxtarlag á Austurlandi. Hann vex uppréttur, líkt og algengt er með meðal einis víða í Evrópu.
Einir með óvenjulegt vaxtarlag á Austurlandi. Hann vex uppréttur, líkt og algengt er með meðal einis víða í Evrópu. Sýnum úr þessum stofni var safnað til erfðarannsókna. – Ljósm. Paweł Wąsowicz

Vettvangsvinna sumarsins fólst fyrst og fremst í að finna hentuga einisstofna víðs vegar um landið og safna sýnum til erfðarannsókna. Tekin voru lítil sýni úr runnum, staðsetning þeirra skráð með GPS-tæki og upplýsingum um vaxtarstað og umhverfi safnað. Jafnframt voru teknar ljósmyndir til að hægt væri að rekja hvert sýni á síðari stigum rannsóknarinnar.

Leitin að hentugum stofnum var umfangsmeiri en gert hafði verið ráð fyrir. Einir vex oft dreift og á sumum stöðum var erfitt að finna nægilega marga runna til að sýnatakan gæfi áreiðanlega mynd af viðkomandi stofni. Vettvangsvinnan tók því lengri tíma en áætlað hafði verið en verkefnið gengur að öðru leyti samkvæmt áætlun.

Sérstök áhersla er lögð á forna einisstofninn norðan Mývatns. Þar verður dreifing runnanna kortlögð og ástand svæðisins metið. Meðal annars verður kannað hvort þar sjáist merki um rask, rof eða troðning og hvort ágengar plöntur, svo sem alaskalúpína, hafi breiðst út á svæðinu.

Myndin sýnir frá söfnun einisýna til erfðarannsókna
Sýnum safnað úr eini til erfðarannsókna. – Ljósm. Ewa Maria Przedpełska-Wąsowicz

Sýnin sem safnað var í sumar verða notuð til erfðagreininga. Með samanburði á erfðaefni runna frá ólíkum landshlutum verður hægt að meta skyldleika stofnanna og í raun draga upp eins konar ættartré íslensk einis. Erfðagögnin geta þannig varpað ljósi á hvernig einir dreifðist um landið og hvort forni stofninn við Mývatn sé erfðafræðilega frábrugðinn öðrum einisstofnum landsins.

Vegur liggur um svæðið við Mývatn og skiptir því í tvo hluta. Rannsóknin mun því jafnframt skapa mikilvægan grunn fyrir vöktun á svæðinu og mat á hugsanlegum breytingum vegna umferðar og viðhalds vegarins. Að rannsókn lokinni verða lagðar fram tillögur um vernd, umgengni og vöktun svæðisins.