Surtseyjarleiðangur 2026

31.08.2026

Árlegur vöktunarleiðangur líffræðinga í Surtsey fór fram dagana 13.–16. júlí. Leiðangurinn var farinn á vegum Náttúrufræðistofnunar og skipulagður í samvinnu við Surtseyjarfélagið og Náttúruverndarstofnun.

Slæm veðurskilyrði settu svip sinn á leiðangurinn og hindruðu flutning út í eyjuna og á flutningsdegi komst aðeins helmingur leiðangursmanna til Surtseyjar með þyrlu Landhelgisgæslunnar. Reynt var að flytja þau sem eftir sátu í Heimaey síðar um daginn en þyrlan varð þá frá að hverfa. Einnig var leitað til Björgunarfélags Vestmannaeyja um flutning sjóleiðina en horfið var frá því vegna of mikillar ölduhæðar.

Á öðrum degi lagði þyrla Gæslunnar af stað með seinni helming hópsins en þurfti frá að hverfa þegar útkall barst. Þá þótti fullreynt og ljóst að hópur vísindafólks í Surtsey yrði fámennur þetta sumarið. Verkefnum sem vinna þurfti í eynni var því forgangsraðað og allt kapp lagt á að safna þeim gögnum sem mikilvæg eru fyrir reglubundna vöktun lífríkis Surtseyjar. Þokusúld var í eynni lengst af en birti um stund til á lokadegi svo að sást til lands.

Plöntur

Æðplöntur

Æðplöntuflóra Surtseyjar var að venju könnuð en hún hefur verið skráð hvert sumar frá því að fyrsta æðplantan fannst í eynni árið 1965. Leitað var að nýjum tegundum, fundarstaðir sjaldgæfari tegunda heimsóttir og stofnstærð þeirra metin. Sumarið 2026 fundust 57 tegundir æðplantna á lífi í Surtsey, tveimur tegundum færra en árið áður.

Ætihvönn (Angelica archangelica subsp. archangelica) fannst ekki á eynni í ár en tegundin hefur fundist þar árvisst frá 1997, að undanskildu sumrinu 2012. Tveir stofnar ætihvannar voru lengi vel á eynni, annar í máfavarpinu á sunnanverðri eynni og hinn á flötinni á norðurtanganum. Stofninn í fuglavarpinu hvarf fyrir nokkrum árum en eftir voru nokkrar plöntur á tanganum. Þær fundust ekki í ár en búsvæði stofnsins þar er undir stöðugum ágangi sjávar, sem ber sand og stórgrýti inn á flötina. Önnur tegund sem virðist nú hafa horfið af eynni er mýradúnurt (Epilobium palustre), sem hefur fundist í hrauninu í máfavarpinu frá árinu 2019.

Ekki var þó allt á verri veg. Vallarfoxgras (Phleum pratense), sem fannst fyrst við veðurstöðina á síðasta ári, hefur nú breiðst talsvert út. Alls fundust níu blómstrandi plöntur auk nokkurra plantna sem ekki voru í blóma. Hrossanál (Juncus arcticus subsp. intermedius), sem sömuleiðis vex í grennd við veðurstöðina, dafnaði jafnframt óvenju vel í sumar.

Friggjargras (Platanthera hyperborea) fannst ekki á gamla fundarstaðnum við vöktunarreit númer 22. Tegundin fannst þó á tveimur stöðum í máfavarpinu, samtals 16 plöntur, og var annar þeirra nýr fundarstaður. Annars var gróður almennt í mjög góðu ástandi og greinilegt að sumar tegundir eru að sækja í sig veðrið. Augnfró (Euphrasia wettsteinii) fannst til dæmis mjög víða og í miklu magni.

Fléttur

Fléttufunga Surtseyjar er tekin út fjórða hvert ár og síðasta úttekt fór fram árið 2022. Í sumar var ástand fléttna á eynni, þegar á heildina er litið, svipað og var 2022 þegar allnokkur hnignun kom fram og þekja fléttna hafði dregist töluvert saman.

Nokkur svæði eru á eynni þar sem fléttuþekjan virðist óbreytt. Það á til að mynda við um apalhraunið, þar sem hraunbreyskja (Stereocaulon vesuvianum) þekur hraunið líkt og áður. Hnignunar varð einnig vart í fléttuþekju á móbergsbunkunum, sem virðast rofna töluvert.

Athyglisverðasti fléttutengdi fundurinn var fléttuháður sveppur sem uppgötvaðist á skeljaskóf (Placopsis gelida) en hann hefur ekki fundist áður í Surtsey. Fléttur sem vaxa á jarðvegi halda hins vegar þekju sinni og eru ýmsir krókar (Cladonia spp.) og engjaskófir (Peltigera spp.) með allnokkra þekju þar sem jarðveg er að finna í og við máfavarpið.

Gróðurframvinda

Þróun gróðursamfélaga í Surtsey er vöktuð á föstum 10 × 10 m reitum sem staðsettir eru í ólíkum landgerðum. Nú voru liðin fjögur ár frá síðustu mælingum en fram til þessa höfðu reitirnir verið mældir annað hvert ár. Því var mikilvægt að mæla reitina í sumar og með samstilltu átaki leiðangursfólks tókst að ljúka því verkefni.

Tveir vöktunarreitir hafa verið á tangaflötinni en stöðugur ágangur sjávar hefur fært sand og möl yfir reitina. Nú var nyrðri reiturinn kominn undir malarkambinn og var hann því aflagður. Reitur 10, í jaðri máfavarpsins, var sömuleiðis aflagður þar sem sjávarrof hefur grafið úr bjarginu og reiturinn var kominn fram á blábrún.

Sveppir

Allnokkuð er liðið frá síðustu úttekt á fungu Surtseyjar en hún fór síðast fram árið 2010. Miður júlí þykir almennt ekki hentugur mánuður til svepparannsókna og fyrir fram var ekki búist við að margir hattsveppir hefðu myndað aldin. Því var ætlunin einkum að safna smásveppum sem yxu sem rotsveppir á veturgömlum plöntuleifum, sníkjusveppum á plöntum og sveppum sem yxu á rekaviði.

Safnað var veturgömlu laufi og lifandi laufi með blaðblettum á melgresi á tveimur stöðum. Einnig var safnað sýni af fjöruarfa með deyjandi greinum ásamt veturgömlum stilkum hans, holurt með dauðum og brúnum neðstu blöðum á stilkum og ræfilslegri hundasúru með brúnum blómstilkum. Þá var safnað veturgömlum blöðum vallarsveifgrass, brúnum og laslegum blöðum baldursbrár sem annars var heilbrigð að sjá, auk blaða skarifífils.

Safnað var tveimur sýnum af rekaviði. Fyrra sýnið var með ljósa skán einhvers fúasvepps en hinn drumburinn sýndi merki um brúnfúa. Á honum voru appelsínugulir, hlaup- til slímkenndir haugar sem líklegt þótti að væri vöxtur tárdoppu (Dacrymyces stillatus), en það á eftir að staðfesta með smásjárskoðun. Annars virtist sá rekaviður á tanganum sem skoðaður var vera lítið fúinn og almennt í góðu ástandi.

Hattsveppurinn sortunefla (Arrhenia rustica), sem lengi hefur haldið sig í jaðri máfavarpsins þar sem gróður er enn strjáll, sást en var ekki safnað. Silkiroðlu (Entoloma sericeum), sem vaxið hefur víða í máfavarpinu frá árinu 2005, var safnað. Einnig var safnað gulltoppu (Hygrocybe conica), sem fannst árið 2010 á vel grónu svæði utan við elsta máfavarpið og hefur sést þar síðan.

Tvö aldin lítils brúns hattsvepps sem framleiðir brún gró fundust í apalhrauni með sandi sem tekið er að gróa upp. Eftir er að greina sveppinn en þetta gæti verið einhver kveif, tegund af ættkvíslinni Galerina. Skammt frá, en á heldur grónari stað í hrauninu, fannst annar hattsveppur, ljósbrúnn með ljósar fanir. Eftir er að greina hann en miðað við þau einkenni sem sáust gæti þetta verið ný tegund fyrir Surtsey.

Tilkomumesti hattsveppurinn sem fannst í þetta skipti var fagurkolla (Calocybe carnea), sem óx uppi á grónum hraungarði og myndaði þrjár þéttar þyrpingar aldina sem voru á mestu á kafi í gróðrinum. Megnið af einni þyrpingunni, þeirri yngstu, var tekið sem sýni. Sveppurinn var með rauðbleikan hatt og mjallhvítar fanir og stærsta aldinið sem tekið var til frekari rannsókna var með hatt sem var tæpir 60 mm í þvermál.

Á fönum nokkurra aldina fagurkollu sem tekin voru óx mjallhvítur sníkjusveppur sem myndaði þétta brúska á stöku stað undir hatti aldinanna. Gró hans voru 4,2–6,4 × 3,2–4,2 µm, diguregglaga, ljós og sléttveggja. Eftir er að ljúka greiningu sníkjusveppsins, sem er mjög líklega ný tegund fyrir Surtsey.

Smádýr

Smádýrarannsóknir fóru fram með hefðbundnum hætti, eins og undanfarin ár. Við komu voru fallgildrur settar niður í mælireiti og tjaldgildra reist í máfavarpinu. Þá var háfað eftir smádýrum víða um eyjuna en veðurskilyrði voru þó fremur óhagstæð til smádýrasöfnunar.

Dverglodda (Trichoniscus pusillus) fannst í jaðri máfavarpsins í meiri fjölda en áður. Í máfavarpinu fannst folafluga (Tipula paludosa) annað árið í röð en tegundin fannst fyrst sumarið 2022. Töluvert var af snjáldursveifu (Platycheirus manicatus) og fimm til sex þistilfiðrildi (Vanessa cardui) sáust á flugi um eyjuna. Tvö eintök af maruxa (Micralymma marinum) fundust á rekaviði á tanganum. Langleggur (Mitopus morio) sást víða um eyjuna. Fíflalús (Uroleucon taraxaci), sem fannst í fyrsta sinn árið 2024, fannst ekki að þessu sinni.

Niðurstöður greininga á efnivið úr fallgildrum, tjaldgildru og öðrum sýnum bíða frekari úrvinnslu. Síðar kemur í ljós hvort nýjar eða áhugaverðar tegundir leynast í aflanum.

Fuglar

Fuglalíf virtist að mestu svipað og fyrri ár en vegna veðurs höfðu fuglar þó hægt um sig. Máfsungar flestir orðnir stálpaðir og höfðu ýmist safnast fram á bjargbrúnir eða létu fara lítið fyrir sér í varpinu. Fýll (Fulmarus glacialis) ýmist lá ýmist á eggi eða var með dúnunga í hreiðri.

Teistur (Cepphus grylle) báru síli í björg á hefðbundnum stöðum en talsvert hrun hefur þó orðið úr Gústavsbergi, þar sem teistan hefur orpið um langt skeið. Þá sást til eins lunda (Fratercula arctica) sem hringsólaði undir björgum.

Þúfutittlingur (Anthus pratensis) og maríuerla (Motacilla alba) voru í varpi víðs vegar um eyna líkt og áður. Aðeins sást til einnar sólskríkju (Plectrophenax nivalis) en henni hefur fækkað talsvert í Surtsey síðustu ár. Hrafn (Corvus corax) gerði sér laup í norðurvegg gígsins Surtungs og sást til tveggja hrafna á eynni. Þá sást til grágæsa (Anser anser) með tvo unga á bjargbrún í suðurbjarginu.

Roföflin vinna linnulaust á Surtsey. Úthafsaldan dynur á björgum á sunnanverðri eynni og flytur grjót sem hrynur til sjávar norður með eynni, þar sem tanginn hefur byggst upp. Hann hefur þó styst undanfarin ár en grjót og sandur berast inn á tangaflötina, sem hækkar smám saman.

Tangann nýta bæði fuglar og selir og nokkuð sást af landsel og útsel í brimrótinu. Þá sást til háhyrninga við strendur Surtseyjar og súlna sem stungu sér eftir æti.