Þriggja áratuga vöktun á fiðrildum á Íslandi

Ný vísindagrein um þrjátíu ára vöktun fiðrilda á sunnanverðu Íslandi hefur verið birt í tímaritinu Journal of Insect Conservation. Rannsóknin byggist á samræmdri söfnun í ljósgildrur á árunum 1995–2024 og er fyrsta heildstæða greiningin á svo löngum og samfelldum vöktunargögnum um fiðrildi hér á landi. 

Vöktunin fór fram á fimm stöðum: Mógilsá, Tumastöðum, Rauðafelli, Skógum og Kvískerjum. Lengsta samfellda gagnaröðin er frá Tumastöðum og nær yfir allt rannsóknartímabilið. Gildrurnar voru starfræktar árlega frá miðjum apríl fram í miðjan nóvember og tæmdar vikulega. 

Alls söfnuðust 744.396 fiðrildi af 86 tegundum og 17 ættum. Niðurstöðurnar sýna miklar sveiflur í fjölda fiðrilda og tegunda milli ára og vöktunarstaða. Þegar niðurstöður úr gildrunum voru skoðaðar í heild náði meðalfjöldi fiðrilda hámarki um 2015. Þrátt fyrir miklar sveiflur varð hvorki greinileg fjölgun né fækkun fiðrilda á tímabilinu. Sveiflurnar voru að mörgu leyti svipaðar að milli staða, þótt þær væru meiri á sumum stöðum en öðrum.

Mikill munur var jafnframt á vöktunarstöðunum. Árlegur fjöldi fiðrildi var almennt meiri á Mógilsá og Skógum en minni á Rauðafelli. Fjöldi tegunda var að jafnaði mestur á Kvískerjum og Mógilsá.

Þrjár ættir, veffiðrildaætt (Tortricidae), fetafiðrildaætt (Geometridae) og yglufiðrildaætt (Noctuidae), voru langalgengastar. Til þeirra heyrðu 60 af þeim 86 tegundum sem fundust og 98,2% allra einstaklinga sem söfnuðust. Margar aðrar tegundir fundust aðeins stöku sinnum og af 22 tegundum söfnuðust færri en tíu einstaklingar á öllu þrjátíu ára tímabilinu. 

Eldgosið í Eyjafjallajökli árið 2010 varð á vöktunartímabilinu og aska féll á nokkra rannsóknarstaðanna. Breytingará fjölda fiðrilda og tegunda komu fram um þetta leyti og gætu að einhverju leyti tengst áhrifum gossins. Rannsóknin beindist þó ekki sérstaklega að áhrifum eldgossins og því er ekki hægt að draga ákveðnar ályktanir um orsakasamhengi út frá niðurstöðunum.

Langar og samfelldar gagnaraðir um skordýr eru fágætar, einkum á norðlægum slóðum. Vöktunin skapar því mikilvægan þekkingargrunn sem nýta má til að greina framtíðarbreytingar á fjölda, tegundasamsetningu og samfélagsgerð fiðrilda. Gögnin geta jafnframt nýst við rannsóknir á áhrifum loftslags, gróðurfars, búsvæða og annarra umhverfisþátta. Greinin er sú fyrsta af nokkrum fyrirhuguðum rannsóknum sem byggjast á gögnum úr vöktuninni.

Höfundar greinarinnar eru Matthías Alfreðsson og Erling Ólafsson, skordýrafræðingar hjá Náttúrufræðistofnun, og Sigurður Björn Alfreðsson, sjálfstætt starfandi rannsakandi.

Alfreðsson, M., Alfreðsson, S. B. og Ólafsson, E. (2026). Three decades of standardised moth monitoring in Iceland: establishing a baseline for high-latitude moth communities. Journal of Insect Conservation, 30, 64. https://doi.org/10.1007/s10841-026-00801-z